«وقف» ميراث ماندگار براي فقر زدايي
خراسان
نويسنده: جواد حاتمي

«ديگران کاشتند و ما خورديم /ما بکاريم و ديگران بخورند»

يشينيان سخت مقيد بودند که «باقيات الصالحاتي» به جاي بگذارند و يک عمر دعاي خير را پشت سر خود داشته باشند و در اين ميان «واقفان» بندگان گران قدري محسوب مي شوند که از آن چه در مالکيت خود داشتند خيرات کردند و ميراث ماندگاري را به جاي گذاشتند.آن ها آن قدر سعه صدر داشتند که در وقفيات و نگاه سخاوتمندانه خود حتي حيوانات را هم از نظر دور نداشتند و دليل اين مدعا موقوفه «گربه اي» است!

واقف ارجمندي ده ها سال قبل در دياري کويري که امروز مرکز شهرستان بشرويه در خراسان جنوبي است قطعه زميني را وقف براين امر کرد که اگر حيواني (گربه) تکه گوشتي را از منزل ببرد آن حيوان را مورد آزار و اذيت قرار ندهند و به جاي آن از عوايد زمين مذکور خسارت آنان جبران شود.

حجت الاسلام والمسلمين «خدايي» رئيس اداره اوقاف و امور خيريه شهرستان بشرويه با تاييد وجود اين موقوفه در اين شهرستان کويري مي گويد: مردم مذهبي و متدين اين منطقه در اجرا و انجام سنت نيکو و نبوي «وقف» منشاء خدمات و برکات فراواني بوده اند و ۳۷۲ موقوفه دارند که شامل يک هزار و ۶۸ رقبه است.

او مي افزايد: مدارک و مستندات و تحقيقات محلي نشان مي دهد که يکصد سال قبل يکي از شهروندان قطعه زميني را وقف کرد تا عوايد آن صرف تامين گوشت افرادي شود که گوشت خريداري شده آن ها براي منزل و خانواده توسط گربه مورد دستبرد قرار مي گيرد. وي نگاه بلند مردمان گذشته به موضوع وقف به ويژه توجه به مسائل عاطفي و انسان دوستي و حتي حس حمايت از حيوانات را مورد اشاره قرار مي دهد و مي گويد: اين موقوفه منحصر به فرد مي تواند گواه توجه ويژه مردم حاشيه کوير به سنت حسنه وقف و در نظر گرفتن حقوق حيوانات باشد.

موقوفات با ارزش

تعجبي نيست، وقتي پيشينيان ما براي تامين حقوق موذن مساجد، خادم مسجد و تکيه ها، داير نگه داشتن حمام عمومي و حقوق کسي که متولي نگهداري آن مي شود موقوفه به جا گذاشته اند وقتي براي برپايي مجالس عزاداري و تعزيه، روضه خواني و اطعام عزاداران، اکرام نيازمندان و اطعام روزه داران، کمک به در راه ماندگان و... موقوفه هاي باارزشي قرار داده اند و زماني که حتي براي زائران، اماکني مانند حرم رضوي که کفش خود را از دست داده اند موقوفه تامين پاپوش و کفش زائران وجود دارد، نبايد از وجود موقوفه اي براي تامين خوراک و علوفه چهارپايان زائران در کاروان سراهاي بين شهري تعجب کرد.گذشتگان ما به قدري در وقف با دست ودل بازي عمل کرده و سنگ تمام گذاشته اند که به اعتقاد کارشناسان و اهل فن اگر به درستي به موقوفات توجه و عمل و درآمد آن ها جذب شود و در راه هاي مشخص شده مصرف شود هيچ فقير و بي نيازي در جامعه وجود نخواهد داشت.

وقف چيست؟

وقف اصلي اسلامي است که ريشه در فرهنگ جامعه دارد. اصولا وقف به معناي «گذشت آگاهانه از مايملک در راه خدا و براي قرب به خداوند است».بر اين اساس آن چه وقف مي شود از مالکيت فردي خارج شده و علاوه بر خير اخروي براي واقف، منافع و خير حاصل از موقوفه جمعي از بندگان خداوند را از امکانات رفاهي براي زندگي بهتر بهره مند خواهد کرد.کارشناسان وقف را سرمايه اي بي نظير و داراي اهميت فوق العاده اي مي دانند که احياي آن مي تواند براي جامعه و کشور يک سرمايه و پشتوانه باشد.

هويت وبرکات وقف

وقف با تاريخ گره خورده است و از بين رفتني نيست. حجت الاسلام «خدايي» رئيس اداره اوقاف و امور خيريه شهرستان بشرويه از توابع استان خراسان جنوبي به گزارشگر اعزامي خراسان مي گويد: هويت وقف يعني پايدار کردن بهره برداري از سرمايه براي تامين نيازهاي مادي و معنوي نسل ها با انگيزه جلب رضايت الهي است بنابراين بايد اين سرمايه پايدار که توسط واقفان خيرانديش به رسم امانت به ما سپرده شده است خوب مديريت شود.

وي در تشريح برکات وقف مي گويد: از برکات وقف روشن شدن مردم نسبت به مسائل مذهبي و ديني است، ديدگاه بسياري از مردم به موقوفات نگاهي تفريطي و افراطي است، تفريطي از اين حيث که نبايد به وقف نزديک شد و کاري به موقوفه خواران داشت و نگاه افراطي از اين لحاظ که مال موقوفه مالي خيراتي و گوشت قرباني است که هر دو ديدگاه اشتباه است.

اما نقش و رسالت سازمان اوقاف و امور خيريه چيست؟ در حالي که وظيفه اصلي در انجام، احياي موقوفات و مصرف صحيح درآمد موقوفات به عهده متوليان و مردم است ولي سازمان اوقاف و امور خيريه کشور نيز نقش نظارتي را بر عهده دارد.از آن جا که وقف يک پديده دولتي نيست بلکه يک کار ارزشي است آحاد مردم هم در برابر آن مسئول و تاثيرگذار هستند.حجت الاسلام «خدايي» از مسئولان اوقاف و امور خيريه در اين باره به خراسان مي گويد: وظيفه ذاتي ما در مقوله موقوفات احيا، حفظ، سرمايه گذاري و اجراي نيات واقفان خيرانديش و به روز کردن مال الاجاره هاست.

وي ادامه مي دهد: فرهنگ وقف فعال نيست و بايد دنبال سرمايه اي بود که به سمت و سوي وقف گسيل داده شود آيات و روايات زيادي به مومنان توصيه مي کند که قسمتي از مال خود را به فقرا و مستمندان اختصاص دهند و خداوند در وقف، راهي را براي انسان باز گذاشته است تا بتواند در اموال خود تا روز قيامت سهيم باشد.

مردم بايد اهتمام بيشتري نسبت به احياي وقف داشته باشند چرا که وقف باعث مي شود خيران با طهارت از دنيا بروند.

به گفته وي سياست نظام مقدس جمهوري اسلامي، احياي فرهنگ وقف است و همين امر موقوفات را در سال هاي گذشته از مهجوريت درآورده است و تقريبا حقوقش ادا مي شود.

وي درباره عوامل ضعف و توسعه نيافتن فرهنگ وقف در جامعه گفت: با بي اطلاعي آحاد مردم از احکام و آداب وقف، بي توجهي مسئولان و رسانه ها و ايجاد روحيه ياس و بدبيني بين مردم و بي توجهي به مسائل شرعي و احکام مربوط به وقف و تعلل متوليان موقوفات در احيا و اجراي نيات واقفان، موجب موقوفه خواري مي شود ولي در مقابل با برنامه ريزي صحيح، نگاه علمي و احياي موقوفات و مشخص شدن وضعيت موقوفات رها شده و پي گيري و بازگرداندن موقوفات از چنگ موقوفه خواران از رويکردهايي است که مي شود با توسعه فرهنگ وقف اعتماد مردم را به وقف و اوقاف جلب کرد که اين امر در سال هاي اخير با اهميت دادن به موقوفات جاي خود را باز کرده است.